Η Ελβετια και οι επιζωντες του Ολοκαυτωματος



Ως ουδέτερη χώρα, η Ελβετία δεν υπέστη μεγάλες απώλειες από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ποιοι είναι οι Ελβετοί επιζώντες του Ολοκαυτώματος; Οι περισσότεροι δεν ήταν Ελβετοί πολίτες τότε. Ήρθαν από περιοχές του γερμανικού Ράιχ ή άλλα κράτη της Ευρώπης λόγω των ναζιστικών διώξεων που υπέστησαν ως Εβραίοι. Μερικοί επέζησαν από στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης, ενώ άλλοι διέφυγαν ή κρύφτηκαν και κατάφεραν έτσι να σωθούν. Οι περισσότεροι ήρθαν στην Ελβετία μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.


Από το 1933 έως το 1938, πολλές χιλιάδες άνθρωποι που περιθωριοποιήθηκαν και εκδιώχθηκαν ως Εβραίοι και πολιτικοί αντίπαλοι, ως Ρομά και Σίντι, Μάρτυρες του Ιεχωβά ή ομοφυλόφιλοι, κατέφυγαν σε άλλες χώρες μέσω της Ελβετίας. Όμως μετά την έναρξη του πολέμου, παρά την επίμονη απαίτηση των Αρχών να συνεχίσουν το ταξίδι τους για άλλους τόπους, αυτό κατέστη σχεδόν αδύνατο και έτσι αρκετές εκατοντάδες άνθρωποι έμειναν στην Ελβετία και έζησαν εδώ. Καθώς η Ελβετία έκλεισε τα σύνορά της για τους πρόσφυγες, από το 1939 και μετά η μόνη δυνατότητα που είχαν ήταν να εισέλθουν στη χώρα παράνομα. Όταν άρχισε η εκδίωξη των Εβραίων και η Ελβετία αποτελούσε πλέον για πολλούς την ύστατη ευκαιρία διαφυγής, σε πολλές χιλιάδες Εβραίους –άνδρες και γυναίκες– δεν επιτράπηκε να περάσουν τα σύνορα, παρόλο που οι Αρχές γνώριζαν από το 1942 και μετά ότι διέτρεχαν θανάσιμο κίνδυνο.


Από την άλλη πλευρά, όσοι έφτασαν κρυφά στο εσωτερικό της χώρας δεν απελάθηκαν, αλλά φυλακίστηκαν σε στρατόπεδα. Στο τέλος του πολέμου υπήρχαν πάνω από 50.000 πρόσφυγες στην Ελβετία –περίπου 20.000 από τους οποίους ήταν Εβραίοι–, παρόλο που μέχρι τον Ιούλιο του 1944 η Ελβετία δεν αναγνώριζε τη δίωξη των Εβραίων ως λόγο για τη χορήγηση ασύλου. Το κράτος άργησε να προνοήσει για τους πρόσφυγες και έτσι ιδιωτικοί φορείς αρωγής ανέλαβαν να καλύψουν τα έξοδά τους. Ο Σύνδεσμος Ελβετικής Εβραϊκής Πρόνοιας, επί παραδείγματι, παρείχε στήριξη σε χιλιάδες άτομα για πολλά χρόνια, ενώ περίπου 19.000 Ελβετοί Εβραίοι και ο κεντρικός φορέας τους –η Ελβετική Ομοσπονδία Εβραϊκών Κοινοτήτων– έφεραν τεράστια οικονομικά βάρη. Στην κάλυψή τους συνεισέφερε η Αμερικανοεβραϊκή Κοινή Επιτροπή Διανομής (JDC).


Μετά το τέλος του πολέμου, η Ελβετία άρχισε να παρέχει ανθρωπιστική βοήθεια και προσέφερε, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα σε νέους και νέες πρώην έγκλειστους του Μπούχενβαλντ να έρθουν στη χώρα για να αναρρώσουν σε σανατόρια. Έπρεπε όμως να εγκαταλείψουν τη χώρα μετά από σύντομη παραμονή. Μετά την εξέγερση στην Ουγγαρία το 1956 και την Άνοιξη της Πράγας το 1968, χιλιάδες πρόσφυγες ήρθαν στη χώρα. Σε αυτούς περιλαμβάνονταν και επιζώντες του Ολοκαυτώματος, οι οποίοι όμως τότε δεν αναγνωρίστηκαν ως θύματα του ναζισμού αλλά ως αντίπαλοι του κομμουνιστικού καθεστώτος. Η παρουσία επιζώντων του Ολοκαυτώματος στην Ελβετία έγινε ευρύτερα γνωστή με αφορμή τη συζήτηση σχετικά με τα αδρανή περιουσιακά στοιχεία και τις ιστορικές έρευνες της «Επιτροπής Bergier» στα τέλη της δεκαετίας του 1990.
Το 2017-2018 η Ελβετία είχε την προεδρία της Διεθνούς Συμμαχίας Μνήμης για το Ολοκαύτωμα (IHRA). Η έκθεση «The Last Swiss Holocaust Survivors» δίνει ένα βήμα στους τελευταίους μάρτυρες του Ολοκαυτώματος και στους απογόνους τους για να ακουστεί η φωνή τους.

DR. GREGOR SPUHLER AND DR. SABINA BOSSERT

Αρχεία Σύγχρονης Ιστορίας, ETH Zurich




ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ: ΜΝΗΜΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ



Οι επιζώντες του Ολοκαυτώματος και οι αναμνήσεις τους συνιστούν τον πυρήνα αυτής της έκθεσης. Τι μαθαίνουμε από τις μαρτυρίες τους;


Ο φόβος, οι διωγμοί και η απώλεια αγαπημένων προσώπων έχουν αφήσει βαθιά και ανεπούλωτα τραύματα σε όσους ήταν τότε παιδιά και έφηβοι. Οι άνθρωποι αυτοί φέρουν ουλές που δεν κλείνουν. Το τελευταίο αντίο, η τελευταία ματιά στον πατέρα, τη μητέρα, τα αδέλφια σημαδεύουν τη μνήμη τους για πάντα. Ταυτόχρονα, τα λεγόμενά τους δείχνουν πως ο καθένας τους πάσχισε να αντιμετωπίσει τα τραύματά του με διαφορετικό τρόπο στη μετέπειτα ζωή του.


Οι επιζώντες γνωρίζουν ότι αποτελούν εξαιρέσεις. Στάθηκαν τυχεροί, αλλά νιώθουν πως δεν άξιζαν αυτή την τύχη. Το γεγονός ότι επέζησαν ενώ οι συγγενείς τους δολοφονήθηκαν είναι ακατανόητο και παραμένει για πολλούς βαρύ φορτίο.


Το Ολοκαύτωμα –μια γενοκτονία και μια ρήξη με τον πολιτισμό, που παραμένει ως ανεξήγητη σκοτεινή κηλίδα στην ιστορία του εικοστού αιώνα– παίρνει σάρκα και οστά μέσα από τις μαρτυρίες των ανθρώπων που το βίωσαν. Οι ιστορίες τους καταδεικνύουν ότι το Ολοκαύτωμα δεν είναι ούτε απερίγραπτο ούτε ασύλληπτο. Ήταν αποτέλεσμα πολλών συμβάντων που εκτυλίχθηκαν επί πολλά χρόνια σε διάφορα μέρη της Ευρώπης. Δεν ήταν έργο μιας πρωτόγονης κοινωνίας αλλά ενός έθνους με σπουδαία πολιτισμική ιστορία. Οι μάρτυρες δεν μιλούν για βαρβάρους ή θηρία αλλά για άλλους ανθρώπους – ανθρώπους που τους βασάνισαν φριχτά, που «έκαναν απλώς τη δουλειά τους», που παρακολουθούσαν ή απέστρεφαν το βλέμμα ή προσπαθούσαν να βοηθήσουν.


Για πολύ καιρό, σχεδόν κανείς δεν άκουγε τους επιζώντες. Για χρόνια, ίσως για δεκαετίες, πολλοί από αυτούς δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να μιλήσουν για τον διωγμό τους. Το να τους ακούσουμε αποτελεί καίρια πλευρά της αναμέτρησής μας με το Ολοκαύτωμα. Ωστόσο, η εξήγηση του Ολοκαυτώματος είναι δουλειά της ιστορικής έρευνας, η οποία κοιτά στα μάτια με ισότιμο τρόπο τόσο τα θύματα όσο και τους δράστες και τους αμέτοχους θεατές.

Dr. Gregor Spuhler

Αρχεία Σύγχρονης Ιστορίας, ETH Zurich